Ψηφιακή ιθαγένεια και σχολική τάξη: Το 2025 ως έτος-ορόσημο για τον εγγραμματισμό στα μέσα

Έχετε ακούσει τον όρο ψηφιακή ιθαγένεια; Θεσμοί και φορείς θέλοντας να αναδείξουν τη σημασία της ανακήρυξαν το 2025 «Ευρωπαϊκό Έτος Εκπαίδευσης για την Ψηφιακή Ιθαγένεια». Ο χρόνος που φεύγει λοιπόν λίγο πριν τη δύση του, έρχεται να μας θυμίσει πως η τεχνολογία δεν είναι μόνο εργαλείο αλλά και χώρος άσκησης των δημοκρατικών μας δικαιωμάτων. Στον κόσμο της πληροφορίας, του TikTok και των αλγορίθμων, η έννοια του “ψηφιακού πολίτη” αποκτά πραγματικό βάθος και σημασία, ειδικά μέσα στη σχολική τάξη.

Τι σημαίνει να είσαι ψηφιακός πολίτης

Η ψηφιακή ιθαγένεια δεν αφορά μόνο τη γνώση χρήσης των υπολογιστών ή των social media. Είναι η ικανότητα να κινείσαι υπεύθυνα, κριτικά και δημιουργικά στο διαδίκτυο. Ο ψηφιακός πολίτης γνωρίζει πώς να αναγνωρίζει την παραπληροφόρηση, να προστατεύει τα προσωπικά του δεδομένα και να σέβεται τον συνομιλητή του,  ακόμη κι όταν η επικοινωνία γίνεται μέσα από μια οθόνη.

 Αυτός ο «νέος εγγραμματισμός» συνδέεται άμεσα με τη δημοκρατική συνείδηση και τη συμμετοχή στα κοινά. Η ενημέρωση, η υπευθυνότητα και η ενεργή συμμετοχή είναι οι τρεις πυλώνες της ψηφιακής ιθαγένειας για τους οποίους πολίτες και θεσμοί πρέπει να μεριμνήσουν.

Ο εγγραμματισμός στα μέσα ως βασικό θεμέλιο

Κάπου εδώ στο πλάνο μπαίνει και ο εγγραμματισμός στα μέσα (media literacy). Μια δεξιότητα που αποτελεί τη βάση για να αναπτυχθεί η ψηφιακή ιθαγένεια. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ευρωπαϊκές πολιτικές τον συνδέουν με τη δημοκρατική παιδεία: ένας μαθητής που μαθαίνει να διαβάζει «πίσω από τις γραμμές» των ειδήσεων και να ελέγχει τις πηγές του, μαθαίνει ταυτόχρονα να σκέφτεται ελεύθερα και να συμμετέχει ενεργά.

Η εκπαίδευση στα μέσα δεν αφορά μόνο το τι βλέπουμε, αλλά και το πώς δημιουργούμε περιεχόμενο. Όταν οι μαθητές μαθαίνουν να παράγουν υπεύθυνα ψηφιακά μηνύματα, άρθρα, βίντεο, podcasts αποκτούν φωνή και ρόλο στον δημόσιο διάλογο.

Τι συμβαίνει σε άλλες χώρες

Η Φινλανδία, η Εσθονία και ο Καναδάς αποτελούν παραδείγματα προς μίμηση. Στη Φινλανδία, ο «κριτικός γραμματισμός στα μέσα» εντάσσεται στο σχολικό πρόγραμμα ήδη από το δημοτικό, ενώ στην Εσθονία οι μαθητές συμμετέχουν σε εργαστήρια fact-checking και ψηφιακής δεοντολογίας. Ο Καναδάς προωθεί εκπαιδευτικά projects όπου οι μαθητές παράγουν δικά τους ενημερωτικά βίντεο για κοινωνικά ζητήματα.

Στην Ελλάδα, παρότι τα σχολεία έχουν εξοπλιστεί τεχνολογικά, η συστηματική εκπαίδευση πάνω στα μέσα και στη διαδικτυακή συμπεριφορά παραμένει ζητούμενο. Οι δράσεις είναι αποσπασματικές και συνήθως εξαρτώνται από την πρωτοβουλία μεμονωμένων εκπαιδευτικών.

Τι μένει να γίνει

Μπορεί το 2025 ως έτος Εκπαίδευσης για την Ψηφιακή Ιθαγένεια να φτάνει στο τέλος του όμως η σημασία της  ψηφιακής πολιτειότητας και των “ψηφιακών πολιτών” παραμένει πιο επίκαιρη και επιτακτική από ποτέ.

Καθ ‘όλη τη διάρκεια του χρόνου πρωτοβουλίες σε όλο τον κόσμο τόνισαν τα οφέλη από την εφαρμογή αυτής της εκπαίδευσης σε όλα τα διαφορετικά περιβάλλοντα φωτίζοντας τους τρόπους με τους οποίους βοηθά στην αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους, του διαδικτυακού εκφοβισμού, των διακρίσεων, της παραπληροφόρησης, αλλά και πολλών άλλων ζητημάτων που σχετίζονται με την υπεύθυνη και ηθική χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών.

Μέσω διαδραστικών εργαστηρίων εμπειρογνώμονες, εκπαιδευτικοί, εκπαιδευόμενοι, ακαδημαϊκοί, εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών είχαν την ευκαιρία να μοιραστούν πρακτικές και διδάγματα αλλά και να συμβάλουν στην ανάπτυξη ενός «οδικού χάρτη» οδικού χάρτη 2026-2036 για την ψηφιακή ιθαγένεια στην εκπαίδευση.

Η δημιουργία ενοτήτων «Ψηφιακού Πολίτη» στο σχολικό πρόγραμμα, με βιωματικές ασκήσεις, ομαδικά projects και συνεργασίες με δημοσιογράφους,θα βοηθούσε τα παιδιά να συνδέσουν τη γνώση με την καθημερινή τους διαδικτυακή ζωή.

Παράλληλα, η συνεργασία εκπαιδευτικών και δημοσιογράφων μπορεί να λειτουργήσει ως «γέφυρα» ανάμεσα στο σχολείο και τον κόσμο της ενημέρωσης, προωθώντας την κουλτούρα της υπεύθυνης πληροφόρησης.

Η ψηφιακή ιθαγένεια δεν είναι πια μια θεωρητική έννοια ή μια επέτειος στο ημερολόγιο αλλά μια αναγκαιότητα. Αν το σχολείο καταφέρει να τη διδάξει με τρόπο ζωντανό και ουσιαστικό, τότε το 2025 δεν θα μείνει απλώς ως ένα έτος ορόσημο στα χαρτιά, αλλά ως η αρχή μιας νέας εποχής ψηφιακού και δημοκρατικού εγγραμματισμού.

https://digital-skills-jobs.europa.eu/en/european-interactive-map/greece
https://toolbox.finland.fi/life-society/media-literacy-and-education-in-finland/
https://www.oph.fi/en/education-and-qualifications/multiliteracy-and-media-literacy
https://digital-strategy.ec.europa.eu/el/policies/digital-skills-initiatives