Νέοι, Ενημέρωση και Δημοκρατία στην Ψηφιακή Εποχή

Σε μια εποχή που οι ειδήσεις φτάνουν στο κινητό πριν προλάβουν να μεταδοθούν από τα δελτία, οι έφηβοι διαμορφώνουν τη δική τους σχέση με την ενημέρωση, και, κατ’ επέκταση, με τη δημοκρατία. Οι νέοι δεν ενημερώνονται όπως οι γονείς τους: οι οθόνες τους είναι γεμάτες βίντεο, stories και memes που συχνά αντικαθιστούν τα ρεπορτάζ και τα άρθρα γνώμης.

Η ενημέρωση των νέων έχει μετακομίσει στα Social Media

Σύμφωνα με το Digital News Report 2024 του Reuters Institute, το 78% των νέων κάτω των 25 ετών ενημερώνεται κυρίως από τα social media, με το TikTok να κερδίζει έδαφος ως βασική πηγή ειδήσεων για τη γενιά Ζ. Στην Ελλάδα, η έρευνα της ΔιαΝΕΟσις (2023) δείχνει ότι οι νέοι ενδιαφέρονται για κοινωνικά ζητήματα όπως η ισότητα και η κλιματική κρίση, αλλά εμπιστεύονται ελάχιστα τα παραδοσιακά ΜΜΕ και τους πολιτικούς θεσμούς.

Η ενημέρωση έχει γίνει πιο προσωποποιημένη, πιο γρήγορη, αλλά και πιο επιφανειακή. Οι νέοι μαθαίνουν «τι συμβαίνει» μέσα από βίντεο 15 δευτερολέπτων και σπάνια έχουν τον χρόνο ή τη διάθεση να ελέγξουν αν αυτό που βλέπουν είναι ακριβές ή παραπλανητικό.

Από την «ενημέρωση-κατανάλωση» στη «συμμετοχή-δράση»

Παρά τους κινδύνους, τα ίδια μέσα έχουν γίνει και εργαλεία δημοκρατικής έκφρασης. Το TikTok, το Instagram και το X λειτουργούν ως νέες πλατφόρμες πολιτικού διαλόγου: νέοι ακτιβιστές, δημοσιογράφοι ή απλοί χρήστες εκφράζουν άποψη, οργανώνουν καμπάνιες και διεκδικούν αλλαγές.

Τα κινήματα #MeToo, #BlackLivesMatter ή #FridaysForFuture ξεκίνησαν διαδικτυακά και απέδειξαν ότι οι νέοι μπορούν να επηρεάσουν την κοινωνική και πολιτική ατζέντα. Η δημοκρατία πλέον δεν κατοικεί μόνο στις κάλπες, αλλά και στα hashtags.

Το τίμημα της υπερπληροφόρησης

Ωστόσο, η μετάβαση αυτή δεν είναι χωρίς παρενέργειες. Το Pew Research Center (2022) κατέγραψε ότι περισσότεροι από τους μισούς νέους είχαν μοιραστεί τουλάχιστον μία φορά ψευδή είδηση χωρίς να το γνωρίζουν. Το EU Kids Online (2020) εντόπισε ότι οι ευρωπαίοι έφηβοι, αν και τεχνολογικά ικανοί, δυσκολεύονται να αξιολογήσουν την αξιοπιστία μιας πηγής.Οι αλγόριθμοι δημιουργούν φούσκες φίλτρων (filter bubbles), όπου κάθε χρήστης εκτίθεται κυρίως σε περιεχόμενο που επιβεβαιώνει τις ήδη υπάρχουσες απόψεις του.Αυτό το φαινόμενο απειλεί τη δημοκρατική κουλτούρα, η οποία στηρίζεται στην πολυφωνία και στον διάλογο.

Ο εγγραμματισμός στα μέσα ως θεμέλιο της δημοκρατίας

Όπως επισημαίνει η European Audiovisual Observatory (2022), ο εγγραμματισμός στα μέσα, η ικανότητα κατανόησης και κριτικής ανάλυσης της πληροφορίας, είναι σήμερα θεμέλιο της δημοκρατικής συμμετοχής. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε πώς να χρησιμοποιούμε το διαδίκτυο· πρέπει να κατανοούμε πώς αυτό χρησιμοποιεί εμάς.

Τα σχολεία και τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να λειτουργήσουν ως χώροι καλλιέργειας αυτής της δεξιότητας, ώστε οι νέοι να γίνουν όχι απλώς καταναλωτές ειδήσεων, αλλά ενεργοί και υπεύθυνοι πολίτες.

Από τα likes στη συμμετοχή

Η γενιά που ενημερώνεται με scroll μπορεί να αποδειχθεί η πιο ενημερωμένη και ενεργή, αν της δοθούν τα σωστά εργαλεία. Η πρόκληση δεν είναι να απομακρυνθούν οι νέοι από τα social media, αλλά να μάθουν να τα χρησιμοποιούν δημοκρατικά, συνειδητά και με κριτική ματιά. Μόνο έτσι η ψηφιακή εποχή μπορεί να γίνει σύμμαχος της δημοκρατίας και όχι απειλή της.

Πηγές:

• Reuters Institute (2024). Digital News Report 2024.
• Pew Research Center (2022). News Consumption Across Social Media.
• ΔιαΝΕΟσις (2023). Οι Νέοι στην Ελλάδα Σήμερα: Αντιλήψεις, αξίες και στάσεις ζωής.
• EU Kids Online (2020). Survey Results from 19 Countries.
• European Audiovisual Observatory (2022). Media Literacy and the Empowerment of Users.